Ερώτηση:
Η πολυκατοικία «Ιnside-Οut» είναι μια πρόταση που απευθύνεται στην Αθήνα ή θα
μπορούσε να έχει υπερτοπικό χαρακτήρα;
Απάντηση: Πιστεύω πως κάθε
δημιουργία βασίζεται σε συγκεκριμένες αρχές, πόσο μάλλον η αρχιτεκτονική την
οποία θεωρώ, κατά βάση, μια πνευματική δραστηριότητα. Με άλλα λόγια, πρόκειται
ουσιαστικά για μια έρευνα πάνω στην ανθρώπινη διαβίωση, την οποία θεωρώ βάση
της δραστηριότητας του αρχιτέκτονα. Από αυτή την οπτική γωνία, κάθε έργο
εμπεριέχει στις συνθετικές αρχές του την έννοια του υπερτοπικού. Ταυτόχρονα,
ένα κτίριο πρέπει να θεωρείται μέρος του τόπου στον οποίο «λαμβάνει χώρα». Η
πρόταση λοιπόν αυτή είναι αποτέλεσμα της δικής μου έρευνας ως προς τη σχέση της
με τη γεωγραφική μορφολογία της Αθήνας, το κλίμα της, την ιστορία της και όχι
μόνο.
Ερ.:
Πώς διαπραγματεύεστε τη σχέση μεταξύ δομημένου και αδόμητου χώρου (σχέση
κενού-πλήρους) στην πολυκατοικία Inside-Out;
Απ.: Να αναφερθώ στον κεντρικό
χώρο του κτιρίου τον «αδόμητο χώρο» της πρότασης. Ο ακάλυπτος χώρος ενός
κτιρίου προκύπτει επειδή υπάρχει πάντοτε ένα ποσοστό επιτρεπόμενης κάλυψης σε
κάθε οικόπεδο, σχεδόν παντού θα έλεγα στον κόσμο. Δεν αποτελεί επομένως αποκλειστικά
κάποιο ιδιαίτερο στοιχείο της παλιάς αθηναϊκής πολυκατοικίας.
Στο κέντρο των πόλεων όλοι αυτοί
οι ακάλυπτοι χώροι διαμορφώνουν ένα είδος κενού πυρήνα στο κέντρο κάθε
οικοδομικού τετραγώνου. Το ερώτημα, που αφορά την υπόσταση αυτού του χώρου,
είναι αυτό στο οποίο προσπάθησα να δώσω μία απάντηση. Πώς λοιπόν ένας κοινός
χώρος, ο οποίος ουσιαστικά ανήκει σε όλους τους ιδιοκτήτες του εκάστοτε
ακινήτου, δεν χρησιμοποιείται ποτέ και από κανέναν; Τα κτίρια με άλλα λόγια που
βλέπουμε κυκλοφορώντας στους δρόμους της πόλης, οριοθετούν με την πίσω πλευρά
τους ένα μη κανονικό γεωμετρικά τις περισσότερες φορές, αλλά όχι ασήμαντο ως
προς την έκτασή του, νεκρό χώρο στο εσωτερικό κάθε οικοδομικού τετραγώνου.
Αυτός ο ζωτικός, από άποψη
φυσικού αερισμού και φωτισμού χώρος των κτιρίων, έχει απασχολήσει ιστορικά και
στη χώρα μας, για αρκετά χρόνια, αρχιτέκτονες και πολεοδόμους. Η δική μου
πρόταση στον παραπάνω προβληματισμό, ήταν απλώς να αποδώσω έναν πρωτεύοντα ρόλο
στον χώρο αυτό, διαμορφώνοντάς τον ως κεντρικό χώρο μετάβασης και αλλαγής
πορείας, από την πόλη στον ιδιωτικό χώρο διαβίωσης.
Ερ.:
Ποιο είναι το όραμά σας για τη διαχείριση των ημιδημόσιων χώρων στην πόλη σε
σχέση με τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνθήκες του τόπου;
Απ.: Για να οριοθετήσω τους
χώρους στους οποίους αναφέρεται η ερώτηση, θα μπορούσα να αποκαλέσω «ημιδημόσιους»
όλους του χώρους μετάβασης από την πόλη (δρόμο, πλατεία, κ.λπ.) μέχρι τον
ιδιωτικό χώρο διαβίωσης σε ένα κτίριο.
Σε συνέχεια της παραπάνω
απάντησής μου, προσθέτω πως το «Inside-Out» προκύπτει από αυτήν την πορεία
μετάβασης, η οποία ταυτίζεται και με τη φέρουσα δομή του συνόλου. Με άλλα
λόγια, πρόκειται για την είσοδο στο κέντρο του κτιρίου και, ταυτόχρονα, για την
«έξοδο» από τον χώρο αυτό, προκειμένου ο χρήστης να εισέλθει στον ιδιωτικό του
χώρο, ο οποίος προβάλλεται εκ νέου προς την πόλη. Βασικό μέρος της ιδέας αυτού
του κτιρίου, είναι συνεπώς αυτή η διείσδυση, η πορεία που ακολουθεί ο χρήστης
από τον κοινό χώρο, την πόλη, μέχρι τον προορισμό που είναι ο ιδιωτικός του
χώρος.
Ερ.:
Στην πρότασή σας εμφανίζεται μια αντίθεση μεταξύ του αδρού μπετόν και του ξύλου.
Με ποιον τρόπο η επιλογή των υλικών υποστηρίζει τη συνθετική ιδέα της
πολυκατοικίας;
Απ.: Το οπλισμένο ανεπίχρηστο
σκυρόδεμα είναι ο φέρων οργανισμός του κτιρίου. Η δομή λοιπόν στην οποία δίνω
πρωτεύοντα ρόλο είναι ένα βασικό στοιχείο της αρχιτεκτονικής έκφρασης σε όλα τα
έργα μου, είτε πρόκειται κατά κύριο λόγο για οπλισμένο σκυρόδεμα, είτε για έναν
χαλύβδινο φορέα.
Στο εν λόγω κτίριο, το
ανεπίχρηστο σκυρόδεμα δεν είναι συνεπώς άλλο από τη φέρουσα δομή του ίδιου του
κτιρίου. Τα τοιχεία της περιβάλουν τον κεντρικό του χώρο και φέρουν τις πλάκες
των διαμερισμάτων εν είδει προβόλου, πράγμα που είναι εμφανές και στους
εσωτερικούς χώρους των κατοικιών. Η δε επιλογή της ξύλινης επιδερμίδας, όπως
αποκαλώ τις όψεις, δεν είναι άλλη από την έκφραση, προς την πόλη, των χώρων
διαβίωσης που οι όψεις εσωκλείουν, αποκαλύπτοντας τη ζωή στο εσωτερικό του
κτιρίου.
Ερ.:
Πώς σχετίζονται οι εσωτερικές λειτουργίες των διαμερισμάτων της πολυκατοικίας
με τη διάρθρωση της όψης;
Απ.: Κατ’ αρχάς το κτίριο έχει τη μορφή «μεγάρου» με την κλασική έννοια. Είναι με άλλα λόγια, ένας σμιλευμένος, μονολιθικός θα έλεγα, όγκος χωρίς την έντονη οριζόντια συνιστώσα των εξωστών, που αποτελεί χαρακτηριστικό της μεταπολεμικής αθηναϊκής πολυκατοικίας. Επίσης, αυτή η επιδερμίδα, όπως αποκαλώ τις όψεις προς τους δρόμους, ήθελα να έχει βάθος και συνεπώς, ένα περιεχόμενο. Να είναι κάτι περισσότερο από ένα απλό πέτασμα με ανοίγματα.
Το συνθετικό αποτέλεσμα
εμπεριέχει δύο αντίθετα χαρακτηριστικά: εξωτερικά, λόγω του βάθους και του ρυθμού
του, παρουσιάζεται ως συμπαγής όγκος, ενώ εσωτερικά, λόγω των πολλαπλών
ανοιγμάτων σε διαφορετικά ύψη, έχει μια σχεδόν διάφανη αμεσότητα με το αστικό
περιβάλλον. Αποτελείται από κλειστούς όγκους που περιέχουν χρηστικούς χώρους
των κατοικιών, από διάφανους όγκους, σαχνισιές ή αλλιώς τα λεγόμενα «erker» που
προβάλλουν τον χρήστη προς την πόλη, καθώς και από βυθιζόμενους υαλοπίνακες που
μετατρέπουν μέρη της όψης σε εξώστη Εν τέλει οι όψεις, αν και σχετικά διαφανείς
από το εσωτερικό του κτιρίου, προστατεύουν τους εσωτερικούς χώρους από την ηλιακή
ακτινοβολία προσφέροντας βιοκλιματική ποιότητα σε όλους τους χώρους κατοίκησης.
Ταυτόχρονα, η έντονα τρισδιάστατη διαμόρφωση των όψεων ανοίγει έναν διάλογο με τον αθηναϊκό ήλιο μέσα από τη χρήση ενός υλικού το οποίο δεν έχει χρησιμοποιηθεί ποτέ σε αυτήν την τυπολογία κτιρίου, με στόχο έναν επαναπροσδιορισμό της έννοιας της όψης στο αθηναϊκό αστικό τοπίο.
Ερ.:
Ποιο θεωρείτε το βασικό συνθετικό στοιχείο των έργων σας;
Απ.: Πολλά είναι τα στοιχεία που
θεωρώ σημαντικά σε μια αρχιτεκτονική σύνθεση και τα οποία μου επιτρέπουν να
διαμορφώνω αυτήν τη διαλεκτική σχέση με τον τόπο, είτε αυτά είναι μορφολογικά, είτε
υλικά, είτε αναφέρονται, όπως πάντα στα έργα μου, σε γεωμετρικές αναλογίες. Όλα
όμως για μένα ξεκινούν από τη φέρουσα δομή. Γι’ αυτόν τον λόγο χρησιμοποιώ το
οπλισμένο σκυρόδεμα, ενίοτε ανεπίχριστο, ως έναν εύπλαστο λίθο με τον οποίο οριοθετώ
τον ζωτικό χώρο κάθε κτιρίου.
Ερ.:
Ποιες είναι οι αρχιτεκτονικές προσωπικότητες με τις οποίες συνδιαλέγεται η
πρακτική σας;
Απ.: Ιστορικά με εκείνες του
μοντέρνου κινήματος και καθημερινά με προσωπικότητες των οποίων η σκέψη ανάγει τη
δραστηριότητά μας σε ένα πνευματικό επίπεδο. Δεν με ενδιαφέρουν οι απλώς «επαγγελματικά
σωστοί» μελετητές, με ενδιαφέρουν οι διανοούμενοι, οι ερευνητές, αυτοί που
προάγουν την αρχιτεκτονική και αυτοί που παράγουν πρωτοποριακό έργο. Εν τέλει,
πιστεύω πως αυτό αποτυπώνεται και στην ιστορία της αρχιτεκτονικής, των τεχνών
και των γραμμάτων!
Ερ.: Σε ποιο κοινό
απευθύνεται η αρχιτεκτονική σας;
Απ.: Η αρχιτεκτονική απευθύνεται στον άνθρωπο! Αρχιτεκτονική είναι ό,τι έχει σχέση με τον χώρο του ανθρώπου, από τη διαμόρφωση του εδάφους μέχρι τη διαμόρφωση μιας ολόκληρης πόλης. Δεν σκέφτηκα ποτέ να σχεδιάσω έναν χώρο που να απευθύνεται αποκλειστικά και μόνο σε συγκεκριμένο κοινό. Θέλω να πω, πάνω απ’ όλα ο αρχιτέκτονας κατά βάση πραγματεύεται τη σχέση χώρου-ανθρώπου, ανεξαρτήτως της οικονομικής επιφάνειας κάθε χρήστη.
Ερ.: Ποια ήταν η μεγαλύτερη
πρόκληση που αντιμετωπίσατε στην αρχιτεκτονική πρακτική σας μέχρι τώρα;
Απ.: Πιστεύω πως το ξεκίνημα
κάθε έργου είναι μια πρόκληση. Όταν βρίσκεσαι μπροστά σε ένα κενό χαρτί... σε
κυριεύουν δύο συναισθήματα, σχεδόν ταυτόχρονα. Ο φόβος της πρώτης γραμμής, της πρώτης απόφασης,
και ο ενθουσιασμός για το νέο, για την ανακάλυψη! Αυτή είναι μια απόλυτα
προσωπική εγκεφαλική στιγμή, μια έρευνα συσχετισμών χώρων, ένα ταξίδι γνώσεων,
η αρχή της δημιουργίας. Αυτή αποτελεί για μένα τη μεγαλύτερη πρόκληση και ίσως μία
από τις πιο σημαντικές στιγμές της δραστηριότητάς μας.
Ερ.: Υπάρχει κάποια
σχεδιαστική ουτοπία που θα θέλατε να συναντήσετε στο μέλλον;
Απ.: Από μόνη της συναρπάζει η
λέξη ουτοπία και αυτό που ιστορικά εκφράζει! Χωρίς να θέλω να δώσω μια κάπως
συντηρητική απάντηση, διότι μόνο συντηρητικό δεν είναι το έργο μου, αλλά ούτε
και εγώ νομίζω παρόλα αυτά πως είναι σημαντικό για την εξέλιξη του τόπου μας. Να
εστιάσουμε στα απλά, στα της κοινής λογικής. Εννοώ αυτά που αλλάζουν τη ζωή και
το περιβάλλον, αστικό και μη, προς το καλύτερο. Σήμερα στη χώρα μας θα μπορούσε
να φαντάζει ουτοπικό αν έλεγα πως δεν πρέπει να επιτρέπεται να υλοποιούνται
τόσες κατασκευές από ανθρώπους που στερούνται αρχιτεκτονικής παιδείας σε μία
χώρα με τη δική μας ιστορία και πολιτισμό!
Επίσης, ουτοπική θα ήταν η άποψη
πως πρέπει να αλλάξουν οι αναχρονιστικοί θεσμοί ανάθεσης και υλοποίησης της
αρχιτεκτονικής που αφορά το κοινό, τον δημόσιο χώρο, με τρόπο ώστε να
εμπλέκονται νέοι δημιουργοί οι οποίοι σήμερα αναγκάζονται να φύγουν μετά τις
σπουδές τους! Απαντήσεις σήμερα σε τέτοια απλά θέματα, σε συνδυασμό με την αξιοποίηση
της ιστορίας και του πολιτισμού μας θα συντελούσαν σε ουτοπικές αλλαγές των
πόλεών μας και όχι μόνον. Για να χρησιμοποιήσω την ακριβή έκφρασή σας για τις «σχεδιαστικές ουτοπίες» που
οραματίζεται ένας δημιουργός, πρέπει να αναζητά τρόπο εφαρμογής τους.
Ερ.: Ποια εργαλεία κρίνετε απαραίτητα για την αρχιτεκτονική διερεύνηση, επίλυση και έκφραση των έργων σας;
Απ.: Πρώτα απ’ όλα την
περιέργεια για γνώση! Όπου στον κόσμο τύχει να βρεθεί ο αρχιτέκτονας πρέπει
αδιάκοπτα να παρατηρεί τα πάντα: τη συμπεριφορά ανθρώπων, οτιδήποτε δομημένο,
μέχρι και τα πιο ασήμαντα αντικείμενα. Εννοώ, όχι απλώς να κοιτάζει, αλλά να
βλέπει, όπως έλεγε ο Le Corbusier. Και αυτό γιατί ένας δημιουργός, κατά τη
γνώμη μου, εκπαιδεύεται, μετά τις όποιες σπουδές του, μέχρι το τέλος της ζωής
του!
Ο εγκέφαλος του αρχιτέκτονα
πρέπει να είναι μια μεγάλη, αλλά σωστά δομημένη, βάση δεδομένων. Διαφορετικά,
δεν μπορεί να διαμορφώσει μια μεθοδολογία και μια σειρά συνθετικών αρχών που
του είναι απαραίτητες για να εφεύρει. Στα άπειρα τεχνικά εγχειρίδια βρίσκουμε
τεχνικά θέματα τα οποία συνεχώς αλλάζουν και εξελίσσονται Η δημιουργική
διαδικασία όμως δεν περιγράφεται πουθενά. Είναι συνεπώς μια διαδικασία που
πρέπει να επινοήσει ο δημιουργός του οποίου η κρίση είναι κατά βάση
υποκειμενική, σχεδόν αυτοβιογραφική θα έλεγα. Εν κατακλείδι, η αρχιτεκτονική
διερεύνηση για την επίλυση και την έκφραση ενός θέματος στην αρχιτεκτονική,
είναι μια ιδιαίτερη εγκεφαλική διεργασία την οποία μου είναι αδύνατον να
περιγράψω περαιτέρω, πέραν του παραπάνω γενικού πλαισίου.
Ερ.: Πώς το «σχέδιο» ή οι
ρεαλιστικές μακέτες αντικατοπτρίζουν τις χωρικές σχέσεις που θέλετε να
αποδώσετε;
Απ.: Τα σχέδια είναι τα «πρακτικά»
εργαλεία που χρησιμοποιούμε για να επικοινωνήσουμε τις προτάσεις μας. Συνεπώς,
χρησιμοποιούμε διάφορα μέσα έτσι ώστε να παρουσιάζουμε με τον πιο ευκολονόητο
τρόπο τις χωρικές σχέσεις που προκύπτουν από την επίλυση κάθε συγκεκριμένου
θέματος. Υπάρχουν τα βασικά τεχνικά σχέδια διαμόρφωσης των επιπέδων, οι τομές,
οι όψεις, κ.λπ. Ασφαλώς μια πρόταση παρουσιάζεται και με εικόνες φωτορεαλισμού,
ως ένα είδος φωτογραφικής αναπαράστασης του έργου.
Προσωπικά όμως συνηθίζω να
παρουσιάζω ταυτόχρονα και παραδοσιακά προπλάσματα από χαρτόνι, ξύλο ή άλλα
υλικά, σε διαφορετικές κλίμακες, διότι δίνουν τη δυνατότητα πολλαπλής
παρατήρησης, κατανόησης και περιήγησης στον χώρο από τον ενδιαφερόμενο. Τα προπλάσματα
αυτά χρησιμοποιούνται και ως δικά μας εργαλεία συνθετικής επεξεργασίας, συνεπώς
το γραφείο μου είναι γεμάτο από τέτοια μικρά κτίρια, υλοποιημένα και μη.
