Ερώτηση:
Ποιοι θεωρείς ότι είναι οι βασικοί́ άξονες του εικαστικού́ σου έργου; Θα το χώριζες
σε κάποιες σειρές-κεφάλαια; Πώς θα περιέγραφες την εικαστική́ σου πρακτική́
με δυο λόγια;
Απάντηση: Είναι αρκετά σύνθετη
διαδικασία. Γενικά, παρόλο που το προφανές και οι ένα προς ένα σχέσεις
λειτουργούν καλύτερα επικοινωνιακά, είναι κάτι που προσπαθώ να το αποφεύγω.
Όπως επίσης και την ταύτιση του έργου με ένα μέσο ή ένα υλικό. Χρησιμοποιώ από
τις εγκαταστάσεις έως τη φωτογραφία, και το σχέδιο, και προσπαθώ να
επικεντρώνομαι περισσότερο σε ένα νοηματικό πεδίο. Αισθάνομαι πιο άνετα με αυτόν
τον όρο παρά με τον όρο «concept», πολύ δημοφιλή στα 90. Η πρόθεση των έργων
είναι να αποδομήσουν, να αναστρέψουν και να υπονομεύσουν τις έννοιες της
εξουσίας , της οικονομίας, της λειτουργικότητας, της παραγωγικότητας, και να
προσπαθήσουν να καθορίσουν την αντιφατική, αυθαίρετη και συχνά οξύμωρη λογική
που τις διέπει.
Στη διάρκεια της εξέλιξης της
δουλειάς έχουν δημιουργηθεί σίγουρα κεφάλαια-ενότητες. Από τις
βίντεο-εγκαταστάσεις των πρώτων χρόνων μέχρι τις σειρές σχεδίων-αποτυπώσεων των
τελευταίων. Από το 2012 με ενδιαφέρει η δουλειά να λειτουργεί σε μακροχρόνια
projects που παρουσιάζονται κάθε φορά σαν υποκεφάλαια της ίδιας αφήγησης.
Τέτοια είναι οι εγκαταστάσεις «Notes on a transitional monument» και η σειρά
σχεδίων «The houses of the guards».
Ερ.:
Ποια ήταν η αιτία που σε έκανε να πάρεις την απόφαση να φύγεις από την Ελλάδα
και να μείνεις στην Ιταλία για τόσα χρόνια; Θα ξαναγυρνούσες πίσω εάν ήξερες
πως θα ξεσπούσε η οικονομική κρίση;
Απ.: Πίστευα ότι στην Ιταλία θα
είχα περισσότερες ευκαιρίες και θα ζούσα γοητευτικότερες καταστάσεις. Σκέψη εν
μέρει σωστή, αλλά και εν μέρει βασισμένη σε περιορισμένη γνώση της κατάστασης
εκεί, κυρίως βασισμένη στον απόηχο των δεκαετιών του ‘70 και του ‘80. Σε
γενικές γραμμές οι προσδοκίες μου επιβεβαιώθηκαν, αλλά μέχρι ένα σημείο. Ναι,
θα γυρνούσα, και όχι φυσικά για λόγους νοσταλγίας αλλά επιβίωσης.
Όταν παύει η ιδιότητα του «νέου
καλλιτέχνη», το περιβάλλον γίνεται εξαιρετικά ανταγωνιστικό. Άλλωστε, πάρα
πολλοί Ιταλοί καλλιτέχνες της γενιάς μου έφυγαν κι αυτοί, κυρίως για τη Γερμανία
και την Ολλανδία.
Ερ.:
Έχοντας ζήσει σε διάφορες χώρες του εξωτερικού για πολλά χρόνια, κατά πόσο αυτό
άλλαξε την οπτική σου για τα πράγματα; Ποιες είναι οι διαφορές και ποιες οι
ομοιότητες των εικαστικών σκηνών των δύο χωρών;
Απ.: Είχα περιορισμένη οπτική
για τα εικαστικά πράγματα όταν πήγα στη Ρώμη. Συνεπώς δημιουργήθηκαν εκεί
ισχυρές αφετηρίες και συγκεκριμένη οπτική. Τονίζω το ότι ήμουν στη Ρώμη, γιατί
η ιταλική καλλιτεχνική σκηνή έχει μεγάλες διαφοροποιήσεις. Οι διαφορές με την
Ελλάδα είναι τάξης μεγέθους και δυνατοτήτων.
Το καλλιτεχνικό πεδίο στην
Ιταλία είναι ένα οικοσύστημα πληρέστερο και πιο εύρωστο, παρόλο που δεν έχει
την επιρροή στα διεθνή πράγματα που είχε παλιότερα. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν
μουσεία που αγοράζουν έργα, art fairs και πραγματική αγορά τέχνης, ιδρύματα που
υποστηρίζουν την καλλιτεχνική παραγωγή κ.λπ. Στην Ελλάδα λείπουν αρκετά και
βασικά στοιχεία. Αυτό στην πράξη σημαίνει ότι ένας καλλιτέχνης δεν μπορεί να
επιβιώσει αν δεν κάνει άλλη δουλειά ή αν δεν διδάσκει κάπου. Η βασική ομοιότητα
που μπορώ να σκεφτώ είναι ότι από το 2000 και μετά είναι και τα δύο σχετικά
περιφερειακά περιβάλλοντα στο διεθνές πεδίο της σύγχρονης τέχνης.
Ερ.:
Ποια είναι η σχέση του έργου σου με τον χώρο; Πώς το ένα επηρεάζει το άλλο;
Απ.: Είναι αλληλένδετα. Ακόμα
και τα έργα που δεν είναι site specific είναι πάντως διευθετημένα για τον
συγκριμένο χώρο και όχι για κάποιον άλλο. Τα τελευταία χρόνια με απασχολεί όχι
μόνο αυτή η σύνδεση του έργου με τον χώρο αλλά και με τη συγκεκριμένη συνθήκη (νοηματική,
χρονική, εκθεσιακή). Αυτό δημιουργεί στο έργο ανάγκες μεταβλητότητας . Το
υπονομεύει σαν αντικείμενο. Υπονομεύει ακόμα και τον όρο «έργο» και τον
αντικαθιστά με τον όρο «πρακτική», που τον βρίσκω πολύ πιο ενδιαφέροντα.
Ερ.:
Δεδομένου ότι στη δουλειά σου υπάρχει έντονο το πολιτικό στοιχείο, τι είναι
αυτό που σε εμπνέει; Είναι κάτι που το συνειδητοποιείς όταν γίνεται ή γίνεται
αυτόματα;
Απ.: Φαντάζομαι ότι προκύπτει.
Όταν η δουλειά έχει αναφορές σε στοιχεία ιστορικά και κοινωνικά και αναζητά
οξύμωρα και ανατροπές στην ανθρώπινη συνθήκη, είναι αναπόφευκτη και η πολιτική
ανάγνωση. Προσπαθώ πάντως το πολιτικό στοιχείο να είναι μια από τις πιθανές
αναγνώσεις του έργου. Ελπίζω να υπάρχουν κι άλλες.
Ερ.:
Ποια πρέπει να είναι η σχέση του καλλιτέχνη με τα κοινωνικά́ και πολιτικά́ δρώμενα
με δεδομένο ότι η καλλιτεχνική́ δημιουργία είναι συνήθως μοναχική́;
Απ.:Υποθέτω ότι πρέπει να μην
ορίζεται από κανένα «πρέπει». Όσο μοναχική κι αν είναι η καλλιτεχνική
δημιουργία, είναι επιδίωξη σχέσης και όχι απομόνωσης. Άρα είναι εγγεγραμμένη σε
κάποιο είδους διαλόγου με τα κοινωνικά δρώμενα. Ο βαθμός και το είδος αυτής της
σχέσης είναι ο αυτοπροσδιορισμός του καθενός. Γενικά πάντως, με αποτρέπουν τόσο
οι καλλιτέχνες που αρνούνται τον ιστορικό χρόνο στον οποίο δημιουργούν, όσο και
οι ιδεολογικά στρατευμένοι.
Ερ.:
Σε εσένα πώς λειτουργεί η δημιουργική - παραγωγική διαδικασία; Υπάρχει κάποιο
κομμάτι που είναι πιο σημαντικό από το άλλο;
Απ.: Όλα είναι σημαντικά. Εξίσου
σημαντικά για μένα είναι τα κομμάτια που μου διαφεύγουν. Όταν δηλαδή δεν ξέρεις
γιατί ακριβώς έκανες κάτι, αλλά στο τέλος λειτουργεί.
Ερ.:
Δεδομένου ότι για πολλά χρόνια λειτουργούσες σε ομάδες, είτε σε μια δυαδική
σχέση (με την Αλεξία Δαφνή) είτε με την κολεκτίβα Lo and Behold, πώς
λειτούργησε αυτό; Πόσο εύκολο είναι για κάποιον που δραστηριοποιείται στο
πλαίσιο μιας ομάδας να διατηρήσει και να αναπτύξει το προσωπικό του ύφος ή να
ικανοποιήσει προσωπικές φιλοδοξίες;
Απ.: Είναι διαφορετικά πράγματα.
Η δυαδική σχέση δεν είναι συλλογικότητα. Είναι δύο καλλιτέχνες που δημιουργούν
ένα έργο σε συνέργεια. Είναι γνωστές από την ιστορία της τέχνης τέτοιες
σχέσεις. Στη δεκαετία του ’90, στην Ιταλία, ήταν έντονη τάση πιθανόν
επιμερισμένη από τα βρετανικά παραδείγματα και ίσως αντίδραση στο καλλιτεχνικό
υποκείμενο της δεκαετίας του ‘80 που κυριάρχησε διεθνώς. Του καλλιτέχνη δηλαδή
με πομπώδεις εξπρεσιονιστικές και χειρονομιακές τάσεις. Αυτό που με ενδιέφερε
περισσότερο σ’ αυτήν την πρακτική ήταν η οπτική του έργου σαν project και όχι σαν αντικείμενο.
Πράγμα που έγινε σύνηθες στα
επόμενα χρόνια. Σ’ αυτού του είδους την προσέγγιση δεν υπάρχει προσωπικό ύφος.
Υπάρχει το project. Στην περίπτωση συλλογικοτήτων σαν τη Lo and Behold, δεν
υπάρχει θέμα κοινού έργου. Το κοινό είναι η πλατφόρμα. Το πεδίο δηλαδή
δυνατοτήτων που φτιάχνει κανείς μαζί με άλλους. Πρέπει να είναι κανείς
συμβιβασμένος με την ιδέα ότι η προσωπική φιλοδοξία δεν μπορεί να είναι τίποτε
άλλο από τη συνδιαμόρφωση μιας κοινής συνθήκης.
Σε κάθε περίπτωση πάντως, αυτές
οι πρακτικές θεωρώ ότι διευρύνουν την έννοια του καλλιτεχνικού υποκειμένου. Δεν
τη συρρικνώνουν ματαιώνοντας τις προσωπικές φιλοδοξίες, ούτε αποτελούν κίνδυνο
για το προσωπικό ύφος.
Ερ.:
Ποια είναι τα μελλοντικά σου σχέδια;
Απ.: Αποφεύγω να κάνω σχέδια
μακροπρόθεσμα, προτιμώ να διατηρώ ενεργές κάποιες δυνατότητες και καλά
αντανακλαστικά.
