ΕΡ001.26 | ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΩΡΟΥ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΜΗΛΙΑΣ ΔΗΜΟΥ ΓΡΕΒΕΝΩΝ

APXITEKTONIKH MEΛETH: Ευδοξία Παπαλιούρα

ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: Ευγενία Τάκα
ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: Νικόλαος Μαλάι

Ξεκινώντας τον σχεδιασμό, ανατρέξαμε σε διάφορες έννοιες, οι οποίες καθοδήγησαν τις σχεδιαστικές μας προτάσεις και διαμόρφωσαν μία ολιστική προσέγγιση του τόπου, που περιλαμβάνει τον χώρο του Κέντρου Παλαιοντολογίας Μηλιάς και την υφιστάμενη πλατεία. Βασική αρχή αποτελεί το Rewilding, δηλαδή η ενσωμάτωση της βιοποικιλότητας στον σχεδιασμό για να διασφαλιστεί ότι η πρόταση δεν οδηγεί σε εξάντληση φυσικών πόρων. Αποδεχόμαστε το υφιστάμενο οικοσύστημα (χλωρίδα και πανίδα) και το genius loci (πνεύμα του τόπου), δηλαδή τα χαρακτηριστικά το κρυμμένου χωρικού δυναμικού του τόπου.

Η δεύτερη αρχή έχει κοινωνικό χαρακτήρα και ο στόχος της είναι η επόμενη γενιά και η διάδρασή της με τη φύση και την ιστορία. Μέλημά μας είναι να δημιουργηθούν στα παιδιά μνήμες, ικανές να συντελέσουν στη συνειδητοποίηση της σημασίας της φύσης, της ευθύνης για το περιβάλλον και στην αλλαγή συμπεριφοράς. Οι γενιές ξεχνάνε, ενώ η ποιότητα του περιβάλλοντος επιδεινώνεται. Μέσω της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης , τα παιδιά-μελλοντικοί πολίτες αποκτούν ενσυναίσθηση, δηλαδή ότι είναι μέλη μίας ευρύτερης βιοκοινότητας, και διεκδικούν καλύτερη ποιότητα ζωής.

Μέσα από τη μελέτη της υφιστάμενης κατάστασης της περιοχής, καταλήξαμε στον διαχωρισμό της σε τέσσερις επιμέρους τοποθεσίες. Η τοποθεσία_1, ‘Βιωματικές πτυχώσεις’, περιλαμβάνει τον περιβάλλοντα χώρο του Κέντρου, με τη διαμόρφωση της κύριας εισόδου, τον χώρο εκδηλώσεων με το περίπτερο πληροφόρησης και το μνημείο. Η τοποθεσία_2, ‘Μνήμες εδάφους’, είναι η πλατεία με την κρήνη, ενώ η τοποθεσία_3, ‘Ο κήπος των  απολιθωμάτων’ αφορά τον χώρο για παιδιά, μαζί με το κτίριο της κοινότητας. Τέλος, η τοποθεσία_4, ‘Ίχνη ιστορίας’, συμπυκνώνει τις περιμετρικές διαδρομές που οδηγούν στην περιοχή μελέτης.

Βασική σχεδιαστική αρχή αποτελεί η διαχείριση των διαφορετικών υψομετρικών σταθμών, ώστε να δημιουργηθούν επιμέρους μικρο-τοποθεσίες σε διαφορετικά επίπεδα. Οι μικρο-τοποθεσίες λειτουργούν ως σημεία στάσης, συλλογικών δραστηριοτήτων και θέασης (ανοικτές θέες προς το περιρρέον τοπίο) και συνδέονται μεταξύ τους, οπτικά, φυσικά και αντιληπτικά, μέσα από πλέγμα πεζοδιαδρομών. Η μετάβαση από το ένα επίπεδο στο άλλο πραγματοποιείται με αναβαθμούς και με κεκλιμένα επίπεδα, ενώ την υψομετρική διαφορά παραλαμβάνουν κομμάτια φύτευσης ως κλιμακωτά παρτέρια. Το υφιστάμενο ανάγλυφο μεταμορφώνεται σε γλυπτό τοπίου, προσομοιάζοντας πτυχώσεις εδάφους. Προτείνεται η κατασκευή χαμηλών αναλημματικών κατασκευών (τοιχία), από ζαρζανέτια και στοιχεία οξειδωμένου χάλυβα, θυμίζοντας τις παραδοσιακές πεζούλες.  Η πρόσβαση στο Κέντρο, επιτυγχάνεται μέσα από διαφορετικές διαδρομές, όπως είναι το περιμετρικό μονοπάτι και οι ξεχωριστές διαδρομές, που δημιουργούν ένα δίκτυο περασμάτων, από τη μία τοποθεσία στην άλλη. Εργαλεία αρχιτεκτονικής τοπίου, όπως η αλέα (μονοπάτι ανάμεσα σε δενδροστοιχίες - μνημειακότητα) και η οφιοειδής διαδρομή με διαδοχικές οπτικές, εναλλάσσονται δημιουργώντας ατμόσφαιρες τοπίου. Επιδιώκεται η απρόσκοπτη κίνηση όλων των ευαίσθητων κοινωνικών ομάδων.

Η πρόσβαση στον χώρο υποδοχής κορυφώνεται με ένα υπαίθριο γλυπτό από υπερμεγέθεις πέτρες (κυκλική διάταξη), σε ανάμνηση του γεωλογικού παρελθόντος και ένα ξύλινο στέγαστρο οργανικής μορφής (σκίαση και προστασία από καιρικές συνθήκες), στην κύρια όψη του Κέντρου. Το μνημείο επανατοποθετείται στο σημείο συνάντησης των τριών τοποθεσιών, δίπλα στο αμφιθέατρο

Προτείνεται η αποκατάσταση των όψεων των δύο κτιρίων με καθαρισμό (απομάκρυνση σαθρών επιχρισμάτων), ενίσχυση (πλέγματα) και προστασία (αστάρι εξωτερικής χρήσης) των επιφανειών. Ακολουθούν οι χρωματισμοί (terracotta, γκρι) με υλικά εξωτερικής χρήσης, υψηλής αντοχής και βιοκλιματικών χαρακτηριστικών (διαπνοή). Επιπλέον, προτείνεται μελέτη αρχιτεκτονικού φωτισμού, χαμηλού κόστους εγκατάστασης και συντήρησης μέσω της χρήσης φωτιστικών σωμάτων τύπου LED. Χαρακτηριστικό της πρότασης αποτελεί η ανθρωποκεντρική προσέγγιση (ευεξία), η οποία επιτυγχάνεται με τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου συστήματος, που  βασίζεται στην ευαισθησία για το περιβάλλον, μέσα από τη χρήση οικολογικών υλικών και ελάχιστα ενεργοβόρων φωτεινών πηγών και στην αισθητική του τοπίου, με ποιότητες φυσικού νυχτερινού φωτισμού.

Οι μορφές των κατασκευών, όπως τα όρια μεταξύ σκληρών και μαλακών υλικών (δαπεδοστρώσεις και φυτική μάζα) είναι οργανικές (ατελή σχήματα), προσομοιάζοντας θραύσματα ενός γενικότερου συνόλου, ως κατακερματισμένες τεκτονικές πλάκες. Οι συγκεκριμένες μορφές επαναλαμβάνονται σε όλα τα επίπεδα σχεδιασμού, όπως τοιχία, καθιστικά, σκίαστρα, υγρό στοιχείο και υπαίθριος εξοπλισμός. Έμπνευση για την ανάπλαση είναι το «Οστομάχιον» (μάχη των οστών), το αρχαιότερο ελληνικό παζλ, που διασώθηκε στο παλίμψηστο του Αρχιμήδη. Τεμάχια κατασκευασμένα από ελεφαντοστό διαιρούνται σε πολυγωνικά χωρία και αναδιατάσσονται κατάλληλα ώστε να σχηματίσουν διαφορετικά σχήματα, ενώ στοχεύουν στην ανάπτυξη μαθηματικών εννοιών και γεωμετρικών δεξιοτήτων (συνδυαστική). Με ανάλογη λογική διαμορφώθηκαν σε πολυγωνικά σχήματα, διαφορετικών υφών και αποχρώσεων τα παρτέρια, τα καθιστικά, οι δαπεδοστρώσεις της περιοχής ανάπλασης καθώς και η άτυπη αμφιθεατρική διάταξη. Ένας τρισδιάστατος προϊστορικός χάρτης γεωμετρικών, ακαθόριστων πολυγωνικών μορφών επιδιώκει ένα ατμοσφαιρικό ταξίδι στον χρόνο. Μέσα από τη συναρμολόγηση των κομματιών του παρελθόντος, διαμορφώνεται το μέλλον.

Σε συνέχεια με τα παραπάνω, προτείνουμε μία ελαφριά μεταλλική κατασκευή με ξύλινη επένδυση, που ακολουθεί το ανάγλυφο. Οι αφαιρέσεις υφιστάμενου εδάφους μεταφέρονται σε κοντινό σημείο προς εξομάλυνση υψομετρικής διαφοράς (εδαφική ανακύκλωση). Τα τυχαία – τέλεια σχήματα ‘αγκαλιάζουν’ τον χώρο, δίνοντας την αίσθηση φωλιάς. Διαμορφώνονται κλιμακωτά πλατώματα για παιχνίδι και συνάθροιση, με φυτεμένα παρτέρια, ενισχύοντας τον διαδραστικό χαρακτήρα συμμετοχής σε εκδηλώσεις. Στόχος είναι η εναρμόνιση του αμφιθεάτρου με το φυσικό περιβάλλον και η ένταξη σε αυτό, ώστε να αποτελεί φυσική προέκτασή του και ο μετασχηματισμός του σε πολυδιάστατο σύστημα εκπαίδευσης και συλλογικότητας. O προτεινόμενος φωτισμός είναι διακριτικός, με ενσωματωμένα φωτιστικά στοιχεία (στεγανού τύπου) στα ρίχτια των αναβαθμών και των κερκίδων. Η υφιστάμενη φύτευση ενσωματώνεται στον σχεδιασμό και τα νέα είδη είναι αυτοφυή εδαφοκάλυψης, όπως δενδρολίβανο (έρπον) και υπέρικο, όπως και θαμνώδη, βιβούρνο, ελαίαγνος και δάφνη. Για την επιφάνεια, γύρω από το θεατράκι, το περίπτερο και το γλυπτό προτείνεται επικάλυψη από μη ορθοκανονικούς,  υδατοπερατούς σχιστόλιθους, από λατομείο της περιοχής.

Οι λέξεις – κλειδιά της σχεδιαστικής μας προσέγγισης, αναφορικά με την πλατεία, ‘Μνήμες εδάφους’, είναι διάδραση και διασύνδεση. Στόχος είναι ο τόπος να αντικατοπτρίζει, χωρικά και αντιληπτικά, τη διάσταση του παλίμψηστου. Ο τόπος διακρίνεται από κρυμμένο χωρικό δυναμικό, γεμάτο με πληροφορίες παλαιοντολογίας, ένα μωσαϊκό ιστορίας και πολιτισμού. Η επόμενη γενιά μαθαίνει μέσω της διάδρασης. Με αυτόν τον τρόπο πραγματοποιείται η χρονική και χωρική διασύνδεση όλων των ηλικιών, λειτουργικά και αποτελεσματικά.

Το υγρό στοιχείο εισάγεται με νέα μορφή (κρήνη), με τη μορφή φιλμ νερού με πίδακες και με κατακόρυφες επιφάνειες υδρατμών, που δημιουργούν σύννεφα δροσισμού, ήχων και χρωμάτων (μνήμη και νοσταλγία) διεγείρουν τη φαντασία και προσκαλούν τους επισκέπτες σε δράση.

Προτείνονται κατασκευές για σκίαση και προστασία, με ενσωματωμένα καθιστικά, από corten και ξύλο, ως συνέχεια των τοιχίων αντιστήριξης των φυτεμένων τμημάτων. Αποτελούν εικαστική παρέμβαση με συμβολικό χαρακτήρα και θυμίζουν τους ζωντανούς οργανισμούς που πέρασαν από τον τόπο. Διαμέσου της εντύπωσης ιστορικού φωτογραφικού υλικού και QR κωδικών, με πληροφορίες για τα εκθέματα του μουσείου, δημιουργείται μία διαδραστική σχέση η οποία αποτελεί αφορμή για αυθόρμητο παιχνίδι και πειραματισμό, από μικρούς και μεγάλους. Υφιστάμενη και προτεινόμενη βλάστηση συνεργάζονται. Τα υπάρχοντα δέντρα διατηρούνται στις θέσεις τους και εμπλουτίζονται με νέα, όπως καλλωπιστική δαμασκηνιά (χρώμα) και σφενδάμι (εποχικότητα). Ο χώρος της πλατείας βρίσκεται σε βύθιση και συνδέεται με την παρακείμενη πεζοδιαδρομή με λωρίδες φύτευσης, οργανικής μορφής, ως ήπια μετάβαση από το ευρύτερο φυσικό περιβάλλον. Προτείνεται η επίστρωση με φυσικούς κυβόλιθους, γήινων αποχρώσεων. Μία πύλη στα νότια οδηγεί, στην πλατεία, με επιφάνειες corten, που δημιουργούν πέρασμα, δίνοντας πληροφορίες και λειτουργώντας ως τοπόσημο. Μία δεύτερη πύλη χωροθετείται βόρεια.

Τοποθεσία_3: ‘Ο κήπος των απολιθωμάτων’

Στην παιδική χαρά, ‘Ο κήπος των απολιθωμάτων’, προτείνουμε τη δημιουργία ενός τόπου για παιδιά, ενός ‘οικοτόπου’, με φυσικά υλικά, ενισχύοντας την οικολογική και συλλογική συνείδηση, μέσα από αυθόρμητες δραστηριότητες παιχνιδιού. Η πρόταση βασίζεται στη μέθοδο του περιβαλλοντικού μονοπατιού, όπου τα παιδιά ζουν μία διαδρομή μέσα στη φύση, όπου λαμβάνουν ερεθίσματα,  αποκτούν γνώση για το περιβάλλον και ενσυναίσθηση για να το προστατεύουν. Οι κατασκευές του ‘οικοτόπου’ είναι φτιαγμένες από φυσικά υλικά. Μονοπάτι, από έγχρωμο πατημένο χώμα (υδατοπερατό βιοκλιματικό υλικό), οργανώνει τον χώρο, ενώνοντας και ταυτόχρονα χωρίζοντάς τον. Η τρέχουσα προσέγγιση για τον σχεδιασμό τόπων για παιδιά είναι οι φυσικοί χώροι παιχνιδιού, που αντιπροσωπεύουν θέσεις της φύσης και προσφέρουν ευρύ φάσμα αόριστου, μη καθορισμένου παιχνιδιού. 

Προτείνεται η μελλοντική επέκταση στο διπλανό δάσος με την τοποθέτηση ξύλινων ζώων για εξερεύνηση (Εικ. 9). Οι μικροί εξερευνητές θα έχουν τη δυνατότητα να παρατηρήσουν τη φύση (βιοποικιλότητα) γύρω τους, να κινηθούν ανάμεσα στα δέντρα, να αγγίξουν και να μυρίσουν τα άνθη, τα φύλλα, τους καρπούς και τα κλαδιά τους. Η υφιστάμενη και προτεινόμενη βλάστηση μεταμορφώνεται σε σκηνικό και υλικό για παιχνίδι. Προτείνεται ένα ‘ηχοτοπίο’, πίσω από το κτίριο της Κοινότητας, που αποτελείται από έναν μακρύ ηχοσωλήνα-παιχνίδι, σε ένα μικρό λιβάδι με αυτοφυή είδη, όπως αγριόχορτα και αγριολούλουδα. Επιπλέον, στο κτίριο της κοινότητας προτείνεται να φιλοξενηθούν δράσεις, όπως εργαστήρια για παιδιά, εικαστικού και περιβαλλοντικού χαρακτήρα και ένα Αισθητήριο Δωμάτιο για παιδιά με ιδιαιτερότητες. Στο σόκορο του κτιρίου διαμορφώνεται τοίχος αναρρίχησης. Προτείνεται σκίαστρο (εφελκυόμενο ιστίο) πάνω από την κατασκευή ταλάντωσης (ξύλο-δίχτυ).

Τοποθεσία_4: ‘Ίχνη ιστορίας’

Τα περιμετρικά πεζοδρόμια σχεδιάζονται με τις ίδιες αρχές και υλικά, με διαμορφωμένες θέσεις διάβασης πεζών και στάθμευσης οχημάτων - λεωφορείων (νότια και δυτικά) και στοιχεία αστικού εξοπλισμού από corten (κολονάκια, κάδοι απορριμμάτων, φωτιστικά).