Απάντηση: Πράγματι, η καθιέρωση
του προγράμματος AA Athens Visiting School έγινε το 2012, ωστόσο η σύλληψη του
προϋπήρχε. Από την αρχή απώτερος σκοπός υπήρξε η εισαγωγή στην Ελλάδα μιας
τεχνικής και μεθόδου σκέψης που διέπει την εκπαίδευση των σχολών και ιδρυμάτων
αρχιτεκτονικής του εξωτερικού. Έχοντας ο ίδιος εκπαιδευτεί στη σχολή του
Λονδίνου, ήταν ήδη βασικός μου στόχος η ενημέρωση και η εκπαίδευση των νεαρών
συναδέλφων και των φοιτητών σε θέματα και εφόδια για τον χώρο της εργασίας μας.
Τις τελευταίες τουλάχιστον δύο
γενιές παρατηρείται μία ανεξάντλητη διάθεση από το ελληνικό δυναμικό να
ασχολείται με ζητήματα τα οποία διαμορφώνουν το μέλλον του επαγγέλματός μας. Σε
αυτή τη διάθεση ανταποκρίνεται και η πρωτοβουλία μου να καθιερωθεί ένα διεθνές
πρόγραμμα αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα. Το πρόγραμμα της Architectural
Association λειτουργεί ως δορυφόρος γνώσης, που αφορά όχι μόνο τους φοιτητές
αλλά και τους εκπαιδευτικούς αρχιτεκτονικής. Μέσω του προγράμματος έχουν πραγματοποιηθεί
πολλές επιτυχημένες συνεργασίες με πανεπιστήμια και ιδρύματα μεταξύ Ελλάδας και
εξωτερικού. Οι συνεργασίες αυτές φέρνουν σε επαφή διεθνώς τόσο τους
συμμετέχοντες όσο και τους διδάσκοντες και συνεργάτες οι οποίοι έχουν
διαφορετικές εθνικότητες και εμπειρίες.
Ερ.: Πώς διαφοροποιείται από
χρόνο σε χρόνο θεματολογικά;
Απ.: Το πρόγραμμα AA Athens
Visiting School έως σήμερα εξειδικεύεται τόσο στη χρήση του υπολογιστή ως
κομμάτι της εργασίας του αρχιτέκτονα όσο και στον συνδυασμό αυτής με
χειρωνακτικές τεχνικές κατασκευής. Η ευκολία στη χρήση υπολογιστικών
προγραμμάτων, ή έστω η άρση κάθε δυσκολίας σε αυτήν, υπήρξε ανέκαθεν μέρος των
θεματικών που αναπτύχθηκαν όλα αυτά τα χρόνια.
Το πρόγραμμα τρέχει ανά
θεματικούς κύκλους, οι οποίοι διαρκούν μία τριετία. Ο πρώτος κύκλος, Cipher
City, έκανε μία εκτενή εισαγωγή στη χρήση κώδικα, ή αλλιώς προγραμματισμού στην
αρχιτεκτονική. Κάθε χρόνο στον κύκλο αυτό η χρήση κώδικα εξελισσόταν ταυτόχρονα
με την κλίμακα των πρωτότυπων κατασκευών που δημιουργήσαμε. Στη συνέχεια
ακολούθησε ο κύκλος Symmetry Sentience, κατά τη διάρκεια του οποίου έγινε μία
διερεύνηση της θεωρίας της Gestalt. Το πιο ενδιαφέρον κομμάτι εδώ υπήρξε η
μετάφραση και εξέλιξη των αρχών της θεωρίας σε δυναμικά σκίτσα και
προσομοιώσεις καθώς και κινητικές κατασκευές.
Πλέον διανύουμε τον κύκλο
Resonance. Ο κύκλος αυτός επικεντρώνεται στην έρευνα γύρω από τις ιδιότητες των
κατασκευαστικών υλικών όπως το ξύλο. Μέσω πειραματικών προσεγγίσεων γίνονται κατανοητά
τα όρια των υλικών και στη συνέχεια η γνώση αυτή τίθεται σε εφαρμογή για την
κατασκευή πρωτότυπων αρχιτεκτονικών έργων. Αξίζει να αναφέρω ότι οι γνώσεις των
προηγούμενων κύκλων λειτουργούν ως βάση για τους επόμενους.
Ερ.: Επιδιώκεται κάποιος
συσχετισμός με την Αθήνα, ως τοπολογική αναφορά ή το πρόγραμμα εκφράζεται χωρίς
διαφοροποιήσεις από τόπο σε τόπο;
Απ.: Η πόλη της Αθήνας είναι η
αρχαιότερη πόλη της Ευρώπης, η οποία κατοικείται συνεχώς για 3.000 περίπου
χρόνια. Είναι μία πόλη που χαρακτηρίζεται τόσο από την πολυμορφική της πλευρά
όσο και από την ιδιότητά της να διατηρείται ζωντανή. Ως πόλη άκρως δυναμική, το
χαρακτηριστικό της αυτό αντικατοπτρίζεται στο ερευνητικό έργο του προγράμματος.
Συγκεκριμένα, η θεματική της διάδρασης με το περιβάλλον εκφράζεται στο έργο που
δημιουργούμε. Η διαδραστική αρχιτεκτονική έχει αποτελέσει κομμάτι της προσωπικής
μου έρευνας το οποίο εξελίσσεται εδώ και σχεδόν δεκαπέντε χρόνια. Είναι επίσης
κομμάτι το οποίο εμφανίζεται όλο και περισσότερο πλέον σε έργα φοιτητών και σε
έργα συναδέλφων της εφαρμοσμένης αρχιτεκτονικής.
Παράλληλα με την Αθήνα, έχω
δημιουργήσει ένα πρόγραμμα αρχιτεκτονικής το οποίο επισκέπτεται διαφορετικές
πόλεις της Ελλάδας. Υπό την αιγίδα της Architectural Association, έχει
καθιερωθεί το AA Greece Visiting School, το αδελφικό πρόγραμμα του προγράμματος
της Αθήνας. Το πρόγραμμα αυτό έχει ήδη γυρίσει τις πόλεις της Πάτρας, της
Θεσσαλονίκης και των Χανίων. Πρόκειται για ένα πρόγραμμα-εργαστήριο το οποίο
εστιάζει στα χαρακτηριστικά του αστικού ιστού κάθε περιοχής με παρόμοιες
τεχνικές για τη δημιουργία αρχιτεκτονικών λύσεων. Έχοντας ο ίδιος εκπαιδευτεί
στον αστικό σχεδιασμό, η σκέψη επέκτασης της αρχικής πρωτοβουλίας στο επίπεδο
της πόλης ήταν το επόμενο φυσικό βήμα. Τόσο στο AA Greece Visiting School όσο
και στο AA Athens Visiting School, η έρευνα στον σχεδιασμό και την κατασκευή
συμπεριέλαβε τεχνικές παρόμοιες με εκείνες τις οποίες εφάρμοσα για διαφορετικά
έργα με το γραφείο Zaha Hadid Architects.
Ερ.: Ποιο είναι το εύρος
εφαρμογής του παραμετρικού σχεδιασμού στην ελληνική αρχιτεκτονική
πραγματικότητα και πώς μπορεί να ενταχθεί ουσιαστικά στη συνθετική διαδικασία
και στη διερεύνηση σχεδιαστικών ζητημάτων, όπως η ένταξη στο φυσικό ανάγλυφο, η
υλικότητα και οι κλιματικές συνθήκες;
Απ.: Το έδαφος της ελληνικής
αρχιτεκτονικής πραγματικότητας προσφέρεται όσο ποτέ άλλοτε για την εφαρμογή
παραμετρικού σχεδιασμού ή υπολογιστικού σχεδιασμού όπως τον αποκαλώ. Η βάση σε
τεχνικό επίπεδο σχεδιασμού υπάρχει πλέον. Η ένταξη ενός κτιριακού όγκου σε
υπάρχοντα αστικό ιστό μπορεί να γίνει λαμβάνοντας υπόψη ταυτοχρόνως τα όρια του
ιδεατού στερεού και των σχεδιαστικών του χαρακτηριστικών σε σχέση με εκείνα του
κτισμένου περιβάλλοντος. Η υλικότητα αποτελεί μια εξίσου σημαντική σχεδιαστική
παράμετρο. Ένα από τα πεδία της αρχιτεκτονικής έρευνας με το AA Athens Visiting
School παρουσιάζει ακριβώς αυτήν την ικανότητα. Αναδεικνύεται η μοναδικότητα
κάθε υλικού με βάση την ίδια του την υπόσταση, και η μορφολογική λύση δεν
επιβάλλεται πάνω σε ένα υλικό αλλά καθοδηγείται από αυτό. Οι κλιματικές
συνθήκες είναι εξίσου μια ενεργή παράμετρος. Ήδη από την προμελέτη είναι δυνατή
η αξιολόγηση των σχεδιαστικών επιλογών μέσα από τη δυναμική διερεύνηση της
επίδρασης των τοπικών καιρικών συνθηκών στο κτίριο. Αυτό γίνεται σε συνάρτηση
με τη μορφή και τον προσανατολισμό του κτιρίου. Πέραν της προσωπικής μου δράσης
υπάρχουν επίσης αρκετοί συνάδελφοι, μερικοί εκ των οποίων συμμετείχαν στο
πρόγραμμα της ΑΑ στην Ελλάδα, ικανότατοι στην εφαρμογή αυτής της
αρχιτεκτονικής. Κάποιοι μάλιστα διδάσκουν σε σχολές και προωθούν με το δικό
τους τρόπο αυτήν την προσέγγιση.
Αυτό το οποίο προσφέρεται
περισσότερο στην αρχιτεκτονική της χώρας μας είναι η πολυπλοκότητα των
επιμέρους σχεδιαστικών ζητημάτων που αναφέρθηκαν. Καθένα από τα ζητήματα αυτά
μπορεί να εκφραστεί ως σχεδιαστική μεταβλητή, και αυτό προσφέρει την ικανότητα δημιουργίας
ενός δυναμικού συστήματος που μπορεί συνδυαστικά και με την καθοδήγηση του
αρχιτέκτονα να δώσει αρκετά σύνθετες λύσεις. Οι λύσεις αυτές μπορούν να δώσουν
την ίδια στιγμή ένα αποτέλεσμα άρτιο αισθητικά και λειτουργικά. Ίσως μία από
τις μεγαλύτερες αρετές του υπολογιστικού
σχεδιασμού να είναι η δυνατότητα επεξεργασίας όλων των παραμέτρων ταυτοχρόνως
με στόχο την τροποποίηση λύσεων για ένα συγκεκριμένο άτομο ή ομάδα ατόμων.
Ερ.: Πώς ανταποκρίνονται οι
Έλληνες συμμετέχοντες σε σχέση με την αγγλοσαξονική διάσταση του προγράμματος;
Απ.: Τόσο το AA Athens όσο και
το AA Greece Visiting School είναι προγράμματα διεθνούς χαρακτήρα. Το πλαίσιο
με βάση το οποίο τρέχει το κάθε πρόγραμμα προϋποθέτει ανοικτό τρόπο σκέψης,
πλήρη συμμετοχή καθώς και την διάθεση για πειραματισμό. Είναι πολλές φορές που
πρέπει να «ξεμάθουμε» κάποιες τεχνικές στους συμμετέχοντες ώστε να είναι σε
θέση να μάθουν τις καινούργιες. Επιπλέον, η εκμάθηση του τρισδιάστατου
σχεδιασμού, του παραμετρικού ή καλύτερα υπολογιστικού σχεδιασμού, του
φωτορεαλισμού, της ψηφιακής κατασκευής καθώς και οι διαλέξεις και παρουσιάσεις
γίνονται στην αγγλική γλώσσα. Έχοντας αυτά υπόψη, η ανταπόκριση των Ελλήνων
συμμετεχόντων είναι εκπληκτική. Είναι γνωστό εξάλλου από την θετική πρόοδο ενός
μεγάλου αριθμού Ελλήνων σε ξένα πανεπιστήμια και γραφεία ότι η υψηλή διανοητική
μας ικανότητα βρίσκεται πίσω από την ευχέρειά μας να προσαρμοζόμαστε.
Το αγγλοσαξονικό σύστημα είναι
αρκετά αυστηρό σε σχέση με το ελληνικό. Το πρόγραμμα που διευθύνω στην Ελλάδα
ακολουθεί μία παρόμοια λογική διεξαγωγής, ωστόσο λειτουργεί μαζί με μία διάθεση
για ανέμελη κοινωνικοποίηση. Η κοινωνικοποίηση αυτή μαζί με την σκληρή εργασία
αποτελεί σημαντικό κομμάτι για την διεύρυνση του κύκλου γνωριμιών των
συμμετεχόντων τόσο εντός όσο και εκτός των συνόρων της χώρας μας. Από τη μία
πλευρά γίνεται εμφανές το υψηλό διανοητικό επίπεδο των ανθρώπων του
προγράμματος και από την άλλη καθίσταται εφικτή η επικοινωνία με φοιτητές και
επαγγελματίες από Ελλάδα και το εξωτερικό.
Ερ.: Ποιες αδυναμίες και
ποιες δυναμικές της τοπικής αρχιτεκτονικής διδασκαλίας, διακρίνετε να
καθρεπτίζουν οι τρέχουσες αρχιτεκτονικές πρακτικές στην Ελλάδα, μέσα από την
προσωπική σας διδακτική και επαγγελματική εμπειρία;
Απ.: Η διδασκαλία, στα μάτια
μου, οφείλει να έχει δύο βασικές αξίες. Η πρώτη αφορά την αναγνώριση εκείνων που
πέρασαν στην ιστορία της αρχιτεκτονικής καθώς και την κατανόηση της συνεισφοράς
τους. Η δεύτερη αξία έρχεται σε συνδυασμό με την πρώτη. Είναι αυτή που ωθεί
τους αρχιτέκτονες να είναι μπροστά από την εποχή τους. Κάποτε οι αρχιτέκτονες
είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση των νέων τάσεων σε ζητήματα
κοινωνικοπολιτικού χαρακτήρα πέρα από τα πολιτισμικά. Το αρχιτεκτονικό
«πρόβλημα» επιζητά λύση όχι μόνο σχεδιαστικού χαρακτήρα αλλά και
κοινωνικοπολιτικού. Και η εκμάθηση της αρχιτεκτονικής ιστορίας έχει τη δύναμη
να μας ωθήσει στο σημείο να διαμορφώσουμε, έστω και πειραματικά στην αρχή,
εκείνο το επόμενο βήμα. Έπειτα χρειάζεται η πρακτική.
Αρχικά είναι σημαντικό να
ξεφύγουμε από τις τάσεις των προηγούμενων αιώνων, ενώ στη συνέχεια να
εφαρμόσουμε εκείνες που χαρακτηρίζουν την εποχή μας. Κάποτε οι ανάγκες της
κοινωνίας μας επιζητούσαν μία αστραπιαία ανέγερση κατασκευών με κριτήριο τον
αριθμό ωφέλιμων χώρων. Πλέον η κοινωνία αντιμετωπίζει τις ανάγκες με μεγαλύτερη
ευαισθητοποίηση ως προς την ψυχική, σωματική και περιβαλλοντική επίδραση του
κτιστού περιβάλλοντος στο οποίο διαμένει και εργάζεται. Μία τέτοια αντίληψη
οφείλουμε να μοιραστούμε με τους συναδέλφους αλλά και με τους συνανθρώπους μας
εκτός του αρχιτεκτονικού πεδίου. Μέσω συνεργασιών, ενημερωτικών και
εκπαιδευτικών προγραμμάτων, όπως αυτά που διευθύνω, οι γνώσεις και τα εφόδια
που αποκτούν οι συμμετέχοντες μπορούν να φέρουν τις πρακτικές στην Ελλάδα στην
εμπροσθοφυλακή των νέων τάσεων. Χρειάζεται ωστόσο διαφοροποίηση ανάμεσα στις
δράσεις που τείνουν να διαμορφώσουν στρατιές σχεδιαστών και εκείνες που
διαμορφώνουν αντιλήψεις.
Ερ.: Πώς οραματίζεστε την
εξέλιξη και κατεύθυνση της τοπικής αρχιτεκτονικής σε σχέση με τις τρέχουσες
διεθνείς τάσεις;
Απ.: Σε χώρες όπως η Γαλλία, η
Αγγλία, η Γερμανία καθώς και σε χώρες όπως η Σιγκαπούρη, ο Καναδάς και η
Αυστραλία μεταξύ άλλων εφαρμόζονται ήδη τεχνικές μοντελοποίησης πληροφοριακών
κτιριακών συγκροτημάτων (Building Information Modelling). Αυτές οι τεχνικές
αποτελούν συμβατικό όρο ανάθεσης ενός έργου καθώς και διαδικαστικό κριτήριο
αδειοδότησης. Μία τέτοια προσέγγιση απέχει αρκετά από την πραγματικότητα της
πλειοψηφίας των αναθέσεων αρχιτεκτονικών έργων στην Ελλάδα. Ενδέχεται να
υπάρξει μία εξέλιξη ως προς αυτή την κατεύθυνση, ωστόσο αυτό χρειάζεται την
κατάλληλη εκπαίδευση και αντίστοιχα συγκεκριμένες τεχνικές υποδομές. Εξίσου
σημαντικός είναι και ο διαχωρισμός μεταξύ τεχνιτών και μηχανικών, καθώς οι
τελευταίοι έχουν την κατάρτιση να αντιμετωπίζουν κάθε ζήτημα με επιστημονικές μεθόδους
που επιταχύνουν την πρόοδο.
Τη βάση μίας τέτοιας
μεθοδολογίας έθεσα με το γραφείο Zaha Hadid Architects, και μέσα από την
προσωπική μου εμπειρία μπορώ να μιλήσω για τα πλεονεκτήματά της. Πρόκειται για
πλεονεκτήματα που ωφελούν όχι μόνο τον σχεδιασμό ενός κτιρίου, αλλά και τον
τρόπο λειτουργίας του και μετά την ανέγερσή του. Βασική προϋπόθεση εδώ είναι η
πλήρης και υψηλών προδιαγραφών ψηφιοποίηση των αρχιτεκτονικών εργασιών καθώς
και των εργασιών των λοιπών μηχανικών που συνεργάζονται για τη διεκπεραίωση
ενός έργου. Οραματίζομαι να ηγηθεί αυτής της εξέλιξης η σημερινή γενιά μαζί με
την υποστήριξη των παλαιοτέρων συναδέλφων. Οραματίζομαι με αυτόν τον τρόπο ότι
η τοπική αρχιτεκτονική θα αποτελέσει εκ νέου τον πόλο έλξης των νέων μηχανικών
καθώς και εκείνων που είναι εκτός της Ελλάδας.
